Problem przejścia uprawnień z rękojmi na osobę trzecią
Orzecznictwo niejednolicie wypowiada się w kwestii dopuszczalności i trybu przejścia uprawnień z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy z kupującego na jego następcę prawnego. Przyjrzymy się dwóm prezentowanym stanowiskom i wskażemy dominujące.

Orzecznictwo
niejednolicie wypowiada się w kwestii dopuszczalności i trybu przejścia
uprawnień z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy z kupującego na jego
następcę prawnego. Przyjrzymy się dwóm prezentowanym stanowiskom i wskażemy
dominujące.
Na
czym polega problem?
Rękojmia
za wady fizyczne to uprawnienie kupującego rzecz kierowane do jej sprzedawcy. W
razie wystąpienia wady (np. rzecz nie ma właściwości, o których istnieniu
sprzedawca zapewnił kupującego) kupujący może skorzystać z odpowiedniego katalogu
uprawnień. Może przykładowo zażądać od sprzedawcy wymiany rzeczy na nową, wolną
od wad.
Sprawa
komplikuje się, gdy kupujący rzecz sam następnie przeniesie jej własność na
osobę trzecią, a do czynności tej dojdzie w okresie obowiązywania rękojmi z wcześniejszej
umowy sprzedaży. Czy w razie wystąpienia wady osoba trzecia (drugi kupujący)
może mieć roszczenie z rękojmi do poprzedniego sprzedawcy, z pominięciem tego,
który mu rzecz sprzedał „z drugiej ręki”?
Stanowisko
pierwsze – automatyczne przejście uprawnień
Według
tej koncepcji u podstaw uprawnień z tytułu rękojmi i gwarancji leży umowa
sprzedaży. Uprawnionym jest nabywca. Te uprawnienia o charakterze czysto
zobowiązaniowym nie są ściśle związane z kontrahentem, osobą nabywcy.
Założeniem odpowiedzialności z tytułu rękojmi i gwarancji jest wada fizyczna rzeczy.
W umowie sprzedaży i w idei odpowiedzialności za wady fizyczne rzeczy mamy do
czynienia z przejściem uprawnień. Zmiana właściciela rzeczy nie powinna
zwalniać zobowiązanego od odpowiedzialności za wady rzeczy.
Inaczej
mówiąc – uprawnienia z tytułu rękojmi idą za rzeczą, na wzór gwarancji. Zmiana właściciela nabytej rzeczy w drodze
umowy sprzedaży, zamiany i darowizny lub spadkobrania nie eliminuje więzi
prawnej ze sprzedawcą (producentem). Następcy prawni kupującego są tylko
kontynuatorami jego uprawnień.
Powyższe
stanowisko zostało przedstawione m.in. w Uchwale Pełnego Składu Izby Cywilnej i
Administracyjnej Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1988 r., sygn. akt III CZP 48/88
oraz w Wyroku Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej z 2 października 1997 r., sygn. akt
II CKN 361/97. Z kolei w Wyroku Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej z 5 kwietnia 1974
r., sygn. akt II CR 109/74 zawarto tezę: „Uprawnienia
wynikające z rękojmi za wady (art. 556 § 1 KC) oraz gwarancji (art. 577 § 1 KC)
nie ograniczają się do osoby kupującego, ale przechodzą także na jego następców
prawnych.”
Stanowisko
drugie – konieczny jest przelew uprawnień
Zgodnie
z tym poglądem uprawnienia kupującego należy traktować jako wyraźnie związane
ze stosunkiem zobowiązaniowym sprzedaży. Kupujący ma zapewnioną ochronę swoich
interesów, z punktu widzenia ekwiwalentności świadczeń, przede wszystkim w
ramach stosunku prawnego, który łączy go ze sprzedawcą. Rozszerzenie zakresu
uprawnień poza ten stosunek niesie ze sobą określone komplikacje faktyczne.
Chodzi
o to, że cena, którą płaci pierwszy kupujący z reguły jest inna niż cena, jaką
strony ustaliły w kolejnej umowie sprzedaży. Powstaje więc pytanie, jakiej ceny
może żądać osoba trzecia (kolejny kupujący). Wydaje się, że skoro realizuje on
tylko uprawnienie kupującego, to może domagać się ceny, jaką kupujący zapłacił,
nie otrzyma więc marży, którą zazwyczaj kolejny sprzedawca dolicza do ceny
przedmiotu sprzedaży.
Sprawa
może skomplikować się jeszcze bardziej, gdy pierwszy kupujący zapłacił
zdecydowanie wyższą cenę sprzedawcy niż ta, której zażądał od kolejnego nabywcy
rzeczy sprzedanej już jako używana. Nabywca, który zapłacił znacznie niższą
cenę, odstępując od umowy miałby prawo do otrzymania ceny wyraźnie wyższej.
Wydano mu zaś rzecz, której wartość odpowiadała cenie niższej. Dopuszczenie przejścia
uprawnienia do odstąpienia od umowy stwarzałoby więc dla nabywcy możliwość
uzyskania korzyści, którą trudno uznać za usprawiedliwioną.
Tym
niemniej, możliwe jest przeniesienie przez kupującego uprawnień z tytułu
rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej (z wyjątkiem uprawnienia do
odstąpienia do umowy) oraz kontraktowych roszczeń odszkodowawczych związanych z
tymi wadami na podstawie umowy przelewu na inny podmiot. Jest to dozwolone z
zachowaniem regulacji przewidzianej w kodeksie cywilnym dla wierzytelności
(przelew).
Powyższe
stanowisko zostało przedstawione m.in. w Uchwale Składu Siedmiu Sędziów Sądu
Najwyższego – Izby Cywilnej z 5 lutego 2004 r., sygn. akt III CZP 96/03 oraz Wyroku
Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej z 18 stycznia 2017 r., sygn. akt V CSK 223/16.
Która
koncepcja aktualnie dominuje w orzecznictwie?
Pierwotnie
Sąd Najwyższy przychylał się do pierwszej koncepcji, według której uprawnienia
wynikające z rękojmi za wady nie ograniczały się do osoby kupującego, ale
przechodziły także na jego następców prawnych. Z biegiem czasu doszło jednak do
zmiany, a niektórzy komentatorzy jako cezurę wskazują przełomową uchwałę SN z 5
lutego 2004 r., sygn. akt III CZP 96/03.
W ww.
uchwale podkreślono, że do przejścia uprawnień z rękojmi na osobę trzecią
konieczny jest przelew jako odrębna czynność prawna. Przelew może być wyraźnie
zastrzeżony w umowie sprzedaży pomiędzy zainteresowanymi stronami, nie jest
jednak wykluczone, aby został dokonany w drodze odrębnej umowy. Dodać wszakże
należy, że odstąpienie od umowy nie jest roszczeniem, lecz prawem kształtującym
i nie jest dopuszczalny przelew tego uprawnienia na osobę trzecią nie będącą
stroną umowy.
Podsumowanie
Wciąż
mamy do czynienia z niejednolitym orzecznictwem w kwestii zbywania uprawnień z
tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy. Aktualnie dominuje jednak stanowisko,
według którego takie uprawnienia nie przechodzą automatycznie na następcę
prawnego kupującego na podstawie li tylko umowy sprzedaży. Niezbędny jest do
tego przelew, w którym cedent (kupujący) przeniesie przysługujące mu w stosunku
do dłużnika (sprzedawcy) roszczenia z tytułu rękojmi za wady fizyczne na rzecz
cesjonariusza (osoby trzeciej).
Cesje
praw z tytułu rękojmi są dobrym standardem np. przy sprzedaży nieruchomości. Deweloper-sprzedawca
staje się dłużnikiem, wspólnota mieszkaniowa-kupujący wchodzi w rolę cedenta,
zaś kupujący mieszkanie Kowalski jest cesjonariuszem. Po zawarciu takiej umowy,
w razie wystąpienia wad fizycznych ujawnionych w nieruchomości Kowalski może
realizować swoje uprawnienia rękojmiane wprost względem dewelopera.
Komentarze obsługuje Disqus. Wczytanie spowoduje połączenie z zewnętrznym serwisem.