Prawo do odmowy złożenia zeznań w postępowaniu karnym

9 grudnia, 2018 · Mirosław Dyka · 4 min czytania

Jednym z podstawowych środków dowodowych przeprowadzanych w postępowaniu karnym jest dowód z zeznań świadka. Wezwany przez sąd świadek ma obowiązek stawiennictwa, ale czy zawsze musi złożyć zeznania i odpowiedzieć na wszystkie zadawane mu pytania?

Zalecamy ostrożność podczas zakupów w sklepie: homeekspert.net

Jednym z podstawowych środków dowodowych przeprowadzanych w

postępowaniu karnym jest dowód z zeznań świadka. Wezwany przez sąd świadek ma

obowiązek stawiennictwa, ale czy zawsze musi złożyć zeznania i odpowiedzieć na

wszystkie zadawane mu pytania?

Zasada ogólna

W art. 177 § 1 kodeksu postępowania karnego ustawodawca

wyraził zasadę ogólną:

Art. 177
§ 1. Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek

stawić się i złożyć zeznania.

Obowiązek złożenia zeznań nie ma charakteru bezwzględnego,

bowiem w niektórych sytuacjach kodeks przewiduje możliwość uchylenia się od

tego obowiązku. W związku z tym wezwanie do stawiennictwa nie jest równoznaczne

z wezwaniem do składania zeznań. Na osobie uprawnionej do odmowy złożenia

zeznań spoczywa wyłącznie obowiązek stawiennictwa, a jej oświadczenie o

skorzystaniu z prawa odmowy zeznań musi być ujęte w protokole.

Prawo do odmowy

złożenia zeznań

Uprawnienie to zostało określone w przepisie art. 182

k.p.k.:

Art. 182
§ 1. Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań.
§ 2. Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub

przysposobienia.
§ 3. Prawo odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który

w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie

objętym postępowaniem.

Prawo do odmowy zeznań jest jednym z najważniejszych praw

świadka w procesie. Sprowadza się ono do możliwości podejmowania swobodnej decyzji

w przedmiocie złożenia zeznań, a więc złożenia zeznań czy też uchylenia się od

nich. Sąd nie może ustalać i oceniać przyczyn, motywów, pobudek odmowy zeznań

przez świadka, któremu to prawo przysługuje.

Kim jest osoba

najbliższa?

W odróżnieniu od procesu cywilnego, w którym uprawnieni do

odmowy zeznań są ściśle określeni przepisem członkowie rodziny (krewni i

powinowaci), w sprawie karnej mamy „osobę najbliższą”. Definicję tego pojęcia

znajdziemy w art. 115 § 11 kodeksu karnego:

Art. 115
§ 11. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny,

rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w

stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we

wspólnym pożyciu.

Pojęcie osoby pozostającej we wspólnym pożyciu nie posiada

definicji legalnej. Zostało ono ukształtowane przez doktrynę. Przyjęto, że

wspólnym pożyciem jest trwały związek kobiety i mężczyzny, prowadzących wspólne

gospodarstwo domowe i utrzymujących stosunki właściwe małżonkom bez nadania im

formy prawnej – czyli konkubinat.

W przypadku powołania się na prawo odmowy zeznań ze względu

na fakt wspólnego pożycia sąd dokonuje ustaleń co do zakresu związku łączącego

świadka z oskarżonym. Sąd ma obowiązek ustalenia węzła faktycznego, a więc wspólnego

pożycia psychicznego i fizycznego, wspólnoty ekonomicznej oraz trwałości

związku.

Świadek który jest

oskarżony w innej sprawie

Prawo do odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który w

innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym

postępowaniem (art. 182 § 3 k.p.k.). Chodzi o uniknięcie takiej sytuacji, w której

poprzez wyłączenie sprawy do odrębnego postępowania, możliwe stałoby się

przesłuchanie dotychczasowych współoskarżonych w charakterze świadków. Zapobiega

się w ten sposób sytuacji, w której oskarżony na skutek zmiany swojej sytuacji

procesowej byłby zmuszony zeznawać przeciwko sobie (dodatkowo pod groźbą

odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań).

Prawo do uchylenia

się od odpowiedzi na pytanie

W art. 183 § 1 k.p.k. dano świadkowi następujące

uprawnienie:

Art. 183
§ 1. Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie,

jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego

najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Dzięki takiemu uprawnieniu świadek nie musi wybierać czy zeznawać

prawdę i obciążać siebie, a niekiedy osobę najbliższą, czy też zatajać bądź

zeznawać nieprawdę i narażać się na konsekwencje prawnokarne, czyli karalność

za fałszywe zeznania. Może wówczas odmówić odpowiedzi na konkretne zadane mu

pytanie bądź pytania.

Zaznaczyć należy, że sąd nie jest uprawniony do kontroli

przesłanek wymienionych w tym przepisie ani nie może żądać od świadka

wyjaśnienia, dlaczego chce on odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie. Nie

można świadka obciążać ciężarem dowodzenia tych okoliczności, bo wypaczałoby to

sens tego uprawnienia.

Wyłączenie uprawnienia z

art. 183 k.p.k. w sprawach o wykroczenia

Przepis umożliwiający uchylenie się świadka od odpowiedzi na

pytanie ze względu na grożącą jemu lub osobie dla niego najbliższej odpowiedzialność

za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe interpretuje się ściśle. Chodzi więc

wyłącznie o odpowiedzialność za przestępstwo, nie zaś za wykroczenie, w tym

skarbowe.

W praktyce ma to często (niestety) znaczenie w sprawach o

przekroczenie dopuszczalnej prędkości podczas jazdy samochodem, gdzie

właścicielowi feralnego auta przesyłane jest zdjęcie z fotoradaru z poleceniem

wskazania, kto je prowadził. W takiej sytuacji właściciel, zeznający jako

świadek, nie może się powołać na to wyłączenie jeśli wie, że samochód prowadziła

osoba dla niego najbliższa. Jest to bowiem sprawa o wykroczenie, a nie o

przestępstwo. Możliwe jest inne wyjście z tej sytuacji, ale to już jest temat

na osobny wpis…

Komentarze obsługuje Disqus. Wczytanie spowoduje połączenie z zewnętrznym serwisem.