O zwolnieniu strony od kosztów sądowych
Kierując sprawę na drogę cywilnego postępowania sądowego szukający sprawiedliwości obywatel (jako strona sporu) może zostać skonfrontowany z obowiązkiem uiszczenia opłaty sądowej. Wysokość takiej opłaty, szczególnie jeśli będzie liczona stosunkowo od wartości przedmiotu sporu, może przekraczać finansowe i majątkowe możliwości strony. W takiej sytuacji ustawodawca przewidział możliwość zwolnienia strony od kosztów sądowych w części lub w całości. Jak to wygląda w praktyce?

Kierując
sprawę na drogę cywilnego postępowania sądowego szukający sprawiedliwości
obywatel (jako strona sporu) może zostać skonfrontowany z obowiązkiem
uiszczenia opłaty sądowej. Wysokość takiej opłaty, szczególnie jeśli będzie
liczona stosunkowo od wartości przedmiotu sporu, może przekraczać finansowe i
majątkowe możliwości strony. W takiej sytuacji ustawodawca przewidział
możliwość zwolnienia strony od kosztów sądowych w części lub w całości. Jak to
wygląda w praktyce?
Zwolnienie ustawowe
Zacząć
należy od tego, że w art. 96 Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
(uksc) zawarto katalog podmiotów, które nie mają obowiązku uiszczenia kosztów
sądowych i nie muszą w tym zakresie składać żadnego wniosku. Część tych
przypadków dotyczy podmiotów szczególnych, takich jak np. prokurator czy
rzecznik praw dziecka, rzecznik praw pacjenta itp. W innych sytuacjach brak
obowiązku będzie dotyczył zwykłego obywatela, gdy ten wystąpi do sądu jako:
- strona
dochodząca ustalenia ojcostwa lub macierzyństwa oraz roszczeń z tym związanych;
- strona
dochodząca roszczeń alimentacyjnych oraz strona pozwana w sprawie o obniżenie
alimentów;
- strona
wnosząca o uznanie postanowień umownych za niedozwolone;
- pracownik
wnoszący powództwo lub strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń
społecznych
- strona
w sprawach związanych z ochroną zdrowia psychicznego;
- osoba
ubezwłasnowolniona w sprawach o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia.
(i
inne)
Przykładowo
– matka małoletniego dziecka, działająca jako jego przedstawicielka ustawowa,
może wnieść do sądu powództwo o alimenty przeciwko ojcu dziecka bez ponoszenia
kosztów opłaty sądowej. Wartość przedmiotu sporu (wps) w takiej sytuacji
oblicza się standardowo jako roczną sumę żądanych świadczeń, np. 12 miesięcy
razy 1000 zł = 12 000 zł. Bez ustawowego zwolnienia strona powinna uiścić
opłatę sądową w wysokości 5% od wps, czyli 600 zł. Jednak skoro jest to
roszczenie alimentacyjne – z mocy ustawy strona jest od tego zwolniona.
Zwolnienie na wniosek
W
przepisie art. 102 uksc określono przesłanki, jakie muszą wystąpić, aby osoba
fizyczna mogła uzyskać zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Ponadto
przepis określa, jakie czynności procesowe powinna podjąć strona w celu
uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych oraz jaką treść powinno zawierać
oświadczenie strony. O zwolnieniu strony od kosztów sądowych Sąd decyduje na
podstawie złożonego wniosku oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku,
dochodach oraz źródłach utrzymania osoby fizycznej (oświadczenie to składa się
na specjalnym formularzu).
Sąd,
przyznając zwolnienie od kosztów sądowych, bierze pod uwagę to, czy osoba
domagająca się zwolnienia jest w stanie ponieść te koszty bez uszczerbku
utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W oświadczeniu składanym na
formularzu zamieszcza się wymagane tam dane finansowe i majątkowe. Natomiast we
wniosku należy opisać sytuację materialną strony i dokonać oceny zarobków,
przychodów, zobowiązań (np. spłacane kredyty) tak, by uzasadnić, iż w sytuacji
strony brak jest realnej możliwości poniesienia kosztów sądowych.
Jeżeli
strona nie jest majętna, posiada np. tylko własne mieszkanie (nie posiada
innych nieruchomości, oszczędności itp.) to można taki brak wyprowadzić z
porównania przychodów i wydatków strony, które o ile się względnie równoważą –
to nie pozwalają stronie na zgromadzenie w rozsądnym czasie środków potrzebnych
na opłacenie pozwu lub wniosku.
Przykładowo
– poszkodowany w wypadku samochodowym, który dochodzi odszkodowania i
zadośćuczynienia od ubezpieczyciela sprawcy, osiąga dochody w wys. 2 000 zł,
które praktycznie w całości przeznaczane są na jego bieżące utrzymanie, gdyż dodatkowo
ponosi także koszty leczenia, leków czy rehabilitacji. Domagając się w pozwie
kwoty 200 000 zł strona musiałaby opłacić koszty sądowe w wysokości
10 000 zł – których nie sposób zgromadzić przy takim bilansie dochodów i
wydatków.
Jeśli
sąd będzie miał wątpliwości co do faktycznych możliwości finansowych
wnioskującego może zarządzić dochodzenie, którego celem będzie wykazanie
faktycznej sytuacji materialnej. Jeśli wnioskujący świadomie podał nieprawdziwe
okoliczności wówczas sąd cofa wydane zwolnienie i nakłada grzywnę w wysokości
do 1 000 zł.
Możliwe
też jest częściowe zwolnienie z kosztów sądowych – a więc w określonej części.
Stanie się tak wówczas, gdy sąd dojdzie do wniosku, że strona w pozostałej
części jest w stanie pokryć koszty sądowe z własnych środków.
Problematyczny zwrot kosztów przeciwnika
Jeżeli
nawet strona zostanie zwolniona całkowicie z kosztów sądowych nie oznacza to, że
w przypadku sprawy przegranej nie będzie musiała zwracać kosztów przeciwnikowi.
Mówi o tym przepis art. 108 uksc. Co prawda w myśl zasady słuszności określonej
w art. 102 kpc w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od
strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle
kosztami – ale powinny to być właśnie szczególnie uzasadnione przypadki.
W
praktyce to oznacza, że aby strona przegrywająca sprawę nie została obciążona
kosztami przeciwnika muszą zaistnieć dodatkowe przesłanki oprócz tych, na
których podstawie strona została wcześniej zwolniona od kosztów sądowych. Wśród
nich wymienia się najczęściej precedensowy charakter sprawy oraz subiektywne
przekonanie strony o słuszności swojego żądania – co podlega każdorazowo ocenie
sądu na gruncie konkretnej sprawy.
Zauważyć
można, że konieczność zwrotu kosztów przeciwnika mimo wcześniejszego zwolnienia
strony od kosztów sądowych bywa stosowana przez sądy jako swego rodzaju „bat”
na sądowych pieniaczy. Zdarzają się przypadki, gdy strona wykaże przesłanki
zarówno do zwolnienia od kosztów sądowych jak i wyznaczenia pełnomocnika z
urzędu i wnosi zupełnie bezzasadny pozew bądź wniosek do sądu.
Przykładowo
– przy zupełnie pozbawionym podstaw faktycznych i prawnych żądaniu zapłaty
kwoty 100 000 zł, po przegraniu sprawy sąd może zasądzić od strony koszty
zastępstwa procesowego przeciwnika, którego reprezentował adwokat, według stawki
wynikającej z aktualnego Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie
opłat za czynności adwokackie – w tym przypadku będzie to 5 400 zł (więcej
niż wynosiła opłata sądowa).
Komentarze obsługuje Disqus. Wczytanie spowoduje połączenie z zewnętrznym serwisem.