Kto i kiedy jest w świetle prawa konsumentem?

Prawna definicja konsumenta podlegała na przestrzeni

ostatnich lat wielu zmianom. Mimo iż nie były to zmiany znaczne, były one

znaczące dla całego systemu prawa. Bo tylko ten, kto spełnia szczegółowe kryteria

bycia konsumentem może korzystać ze specjalnej ochrony prawnej przysługującej mu

w kontaktach z profesjonalistami.

W ujęciu historycznym możemy mówić o tzw. szerokim i wąskim

ujęciu pojęcia konsumenta. Pojawiające się w polskim systemie prawnym definicje

konsumenta przedstawiały się następująco:

1. rok 1995, Rozporządzenie Rady Ministrów: „każdy,

   kto nabywa towar dla celów niezwiązanych z działalnością gospodarczą”;

2. rok 1996, Ustawa o przeciwdziałaniu praktykom

   monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów: „każdy, kto nabywa towary i

   usługi do celów niezwiązanych z działalnością gospodarczą”.

3. rok 2000, Kodeks cywilny: „osoba, która zawiera

   umowę z przedsiębiorcą w celu bezpośrednio niezwiązanym z działalnością

   gospodarczą”;

4. rok 2004, Kodeks cywilny: „osoba fizyczna

   dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością

   gospodarczą lub zawodową”.

Patrząc na powyższe widzimy, jak zmieniała się definicja

konsumenta zawężając lub rozszerzając zakres jej zastosowania. Przykładowo w

roku 1996 włączono do definicji oprócz towarów także usługi. Definicja z roku

2000 mówiła o „osobie”, a dopiero nowela z 2004 r. ograniczyła zakres pojęcia konsumenta

do osoby fizycznej. W roku 2004 zamiast „umowy” wprowadzono szersze pojęcie „czynności

prawnej”.

Ustawa Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. Nr

16, poz. 93 z późn. zm.)

art. 22¹

Za konsumenta uważa

się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej

bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.

Przyjrzyjmy się szczegółowo tej definicji.

Osobą fizyczną jest w rozumieniu prawa każdy człowiek i tylko

człowiek. W odróżnieniu od definicji z roku 2000 konsumentem nie może zatem być

osoba prawna ani jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Dotyczy

to np. spółek z o.o., uczelni, fundacji, stowarzyszeń itp. Nie ma przy tym znaczenia,

czy te podmioty prowadzą działalność gospodarczą.

Ten istotny element definicji konsumenta pojawił się w niej

ostatecznie w roku 2014 rozwiewając wcześniejsze wątpliwości. Obecnie jasne

jest, że przepis przyznaje status konsumenta tylko takiej osobie fizycznej,

która dokonuje czynności prawnej z przedsiębiorcą. To oznacza, że w stosunkach prawnych

między osobami fizycznymi, które nie są przedsiębiorcami – żadnej z tych osób

nie przysługuje status konsumenta.

Na czynność prawną składa się co najmniej oświadczenie woli

nakierowane na wywołanie określonych skutków prawnych w postaci ustanowienia,

zmiany lub zniesienia stosunku cywilnoprawnego. Definicja znajdzie zatem

zastosowanie także do jednostronnych czynności prawnych dokonywanych przez

konsumenta, takich jak odstąpienie od umowy z przedsiębiorcą.

Definicja wprowadza kryterium bezpośredniości związku

czynności prawnej z działalnością gospodarczą lub zawodową kandydata na

konsumenta. Jeżeli więc związek, o którym mowa, ma tylko charakter pośredni,

dokonującemu czynności prawnej przysługuje przymiot konsumenta. Z uwagi na

praktyczną trudność ustalenia w danym przypadku czy związek ten jest pośredni

czy bezpośredni, w doktrynie zaproponowano badanie, czy czynność, której

dokonuje dana osoba, jest typowa ze względu na rodzaj prowadzonej przez nią

działalności.

Przykładowo, prawnik dokonujący zakupu wyposażenia biurowego

dla swojej kancelarii dokonuje czynności, która nie jest bezpośrednio związana

z jego działalnością zawodową. Mimo tego, że jest wystawiana faktura „na firmę”

i dochodzi do zaliczenia zakupu do kosztów uzyskania przychodu – prawnikowi przysługuje

status konsumenta.

Można założyć, że konsumentem nie tyle się jest, ile się

bywa. Status osoby fizycznej jako konsumenta powinien być oceniany na chwilę

dokonania czynności prawnej. Późniejsze zaprzestanie prowadzenia działalności

gospodarczej nie ma przy tej ocenie znaczenia. Oznacza to także, iż zamiar

podjęcia działalności gospodarczej określonego rodzaju nie wyklucza możliwości

kwalifikowania jako konsumenta osoby dokonującej czynności prawnych służących

przygotowaniu do jej podjęcia.

Jak widać definicja konsumenta, choć prosta z pozoru, w

praktyce może stwarzać problemy w jej stosowaniu. Najczęstszym błędem

jest założenie, że konsumentami są „względem siebie” osoby fizyczne nieprowadzące

działalności gospodarczej, które zawierają między sobą np. umowę sprzedaży

określonej rzeczy przez internet. Niestety, skoro żadna z tych osób nie jest

przedsiębiorcą, to i żadnej nie przysługuje prawny status konsumenta. Nie będzie

więc mowy o możliwości skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy zawartej na

odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa.

Z drugiej strony pamiętać należy, że nawet jeśli stronami

umowy są przedsiębiorcy i czynność jest udokumentowana fakturą, nie przesądza

to jeszcze o tym, że kupujący nie będzie konsumentem. Wszystko zależy od tego,

czy czynność dokonana przez kupującego miała lub nie bezpośredni związek z jego

działalnością gospodarczą lub zawodową. Jeśli nie – kupujący przedsiębiorca

będzie mógł korzystać z dobrodziejstw Ustawy o prawach konsumenta.