Prawo do odmowy złożenia zeznań w sądzie

W

poprzednim wpisie poruszyliśmy temat wezwania do stawiennictwa w sądzie w

charakterze świadka. Tym razem skupimy się na tym komu i w jakich

okolicznościach przysługuje prawo do odmowy złożenia zeznań lub odmowy

odpowiedzi na poszczególne pytania. Zaczynamy od postępowania cywilnego.

W

przepisie art. 261§ 1 kodeksu postępowania cywilnego zapisano, że:

§

1. Nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, z wyjątkiem

małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa oraz powinowatych w tej

samej linii lub stopniu, jak również osób pozostających ze stronami w stosunku

przysposobienia. Prawo odmowy zeznań trwa po ustaniu małżeństwa lub rozwiązaniu

stosunku przysposobienia. Jednakże odmowa zeznań nie jest dopuszczalna w

sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód.

Z

przepisu tego wynika, że co do zasady, nikt nie ma prawa odmówić zeznań w

charakterze świadka, poza zamkniętym kręgiem osób określonych przez

ustawodawcę. Ustawodawca wychodzi z założenia, że świadek nie może być

przymuszany przez prawo do składania zeznań, które w jego ocenie mogą być

niekorzystne dla osób mu bliskich.

Krąg

osób uprawnionych do tego, by odmówić złożenia zeznań przed sądem w charakterze

świadka został wyraźnie określony w przepisie. O ile nie budzi wątpliwości, kto

jest małżonkiem lub należy do rodzeństwa (brat, siostra, w tym rodzeństwo

przyrodnie), to oznaczenie pozostałych uprawnionych może wymagać przełożenia na

bardziej zrozumiały język potoczny:

• Wstępny to ktoś, od kogo

  dana osoba się wywodzi, a więc jej przodek. Może to być ojciec/matka (rodzice),

  dziadek/babcia (dziadkowie), pradziadek/prababcia (pradziadkowie), ewentualnie

  kolejni pra… w tej linii.

• Zstępny to ktoś, kto jest

  potomkiem danej osoby, czyli dziecko (także pozamałżeńskie), wnuk/wnuczka,

  prawnuk/prawnuczka, ewentualnie kolejni pra… w tej linii.

• Powinowany to krewny

  małżonka danej osoby, przy czym ograniczenie „w tej samej linii lub stopniu” oznacza, że chodzi wyłącznie o wstępnych

  i zstępnych oraz rodzeństwo małżonka. Dla danej osoby oznacza to przede

  wszystkim odpowiednio teścia/teściową oraz szwagra/szwagierkę. Powinowactwo

  działa także w drugą stronę, tzn. dla powinowatych małżonka on również jest ich

  powinowatym. Uwaga: w jęz. potocznym szwagrem/szwagierką nazywa się także męża

  siostry lub żonę brata danej osoby – którzy nie są powinowatymi w rozumieniu przepisu.

• Osoby w stosunku przysposobienia – to zarówno

  przysposabiający (rodzic adopcyjny) jak i przysposobiony (dziecko adopcyjne).

Zauważyć

należy, że prawo do odmowy zeznań przysługuje w dalszym ciągu uprawnionemu po ustaniu

małżeństwa (np. w wyniku rozwodu) lub rozwiązaniu stosunku przysposobienia. Ustawodawca

wprowadził także wyjątek dotyczący tzw. praw stanu. W tego typu sprawach na

ogół jedynymi świadkami są osoby najbliższe. Odmowa składania zeznań przez te

osoby uniemożliwiłaby sądowi dokonanie ustaleń faktycznych. Przykładami takich

spraw mogą być: unieważnienie małżeństwa, ustalenie istnienia lub nieistnienia

małżeństwa, ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, ustalenie bezskuteczności

uznania ojcostwa, uznanie za zmarłego, stwierdzenie zgonu i inne.

Wymienione

osoby mają prawo, a nie obowiązek odmowy składania zeznań. Każdorazowo muszą

podejmować decyzję, czy składać zeznania, czy też nie. W razie skorzystania z

tego prawa, nie mają obowiązku wskazywania przyczyn takiej decyzji. Również

skorzystanie z tego prawa nie może być ocenione przez sąd jako przyznanie

pewnych niekorzystnych dla strony okoliczności. Innymi słowy to, że osoba

bliska dla strony odmówiła składania zeznań, nie może wywoływać negatywnych

konsekwencji procesowych dla którejkolwiek ze stron.

W

przepisie art. 261§ 2 kodeksu postępowania cywilnego czytamy:

§

2. Świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeżeli zeznanie

mogłoby narazić jego lub jego bliskich, wymienionych w paragrafie

poprzedzającym, na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią

szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem

istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów

powierzonych mu na spowiedzi.

Regulacja

ta zakłada, że żaden świadek nie może być przymuszany prawnie, aby odpowiedzi

na konkretne pytania pogarszały jego sytuację prawnokarną, cywilnoprawną, czy

też sytuację faktyczną. Dotyczy to każdego, kto nie mógł skorzystać lub nie

skorzystał z prawa odmowy składania zeznań. Unormowanie to jest konieczne, gdyż

świadek ma obowiązek mówienia prawdy. Nie można zatem postawić go w takiej

sytuacji, że ma do wyboru bądź zeznawać nieprawdę, bądź też składać zeznania

narażające go lub osoby bliskie na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i

bezpośrednią szkodę majątkową, czy też naruszenie tajemnicy zawodowej.

Pojęcie

hańby odnosi się do sytuacji, gdy określone zachowanie określonej osoby np.

naganne moralnie, spotyka się z negatywną oceną środowiska, w którym osoba ta

żyje, pracuje itd. Okoliczności te podlegają ocenie sądu, który powinien brać

pod uwagę specyfikę tego środowiska, panujące w nim normy zachowania itd.

Świadek

może skorzystać z odmowy odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeśli wystąpi już

sama obawa przed odpowiedzialnością karną, bez względu na to, czy doszłoby do

wszczęcia postępowania karnego i ukarania świadka.

Przed

odebraniem zeznań od świadka Sąd obowiązany jest, stosowanie do przepisu art.

266 § 2 k.p.c. pouczyć świadka m.in. o prawie do odmowy zeznań. W doktrynie

przyjmuje się, że pouczenie powinno także obejmować prawo odmowy odpowiedzi na

zadane pytanie. Brak uprzedzenia świadka o prawie odmowy zeznań, jeżeli

świadkowi takie prawo przysługiwało, stanowi uchybienie, które mogłoby mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, a tym samym, może stanowić podstawę środka

odwoławczego.

Nawet

jeżeli jako zeznający nie jesteśmy pewni, czy obejmuje nas prawo do odmowy

złożenia zeznań – Sąd ustalając nasz stosunek do stron postępowania określi,

czy takie prawo nam przysługuje. Fakt pouczenia musi być odzwierciedlony w

protokole. Tam też powinno znaleźć się oświadczenie świadka w zakresie

skorzystania lub też nieskorzystania z prawa odmowy zeznań.