Co oznacza zastrzeżenie formy dokumentowej dla celów dowodowych?

18 marca, 2018 · Mirosław Dyka · 4 min czytania

Czytając przepisy zawarte w kodeksie cywilnym, teksty umów czy rozmaite poradniki prawne spotkać się możemy ze sformułowaniem, że dana umowa powinna być zawarta w formie dokumentowej dla celów dowodowych. Co to właściwie oznacza i czym różni się takie zastrzeżenie od wymogu formy pisemnej pod rygorem nieważności?

Zalecamy ostrożność podczas zakupów w sklepie: homeekspert.net

Czytając przepisy zawarte w kodeksie cywilnym, teksty

umów czy rozmaite poradniki prawne spotkać się możemy ze sformułowaniem, że

dana umowa powinna być zawarta w formie dokumentowej dla celów dowodowych. Co

to właściwie oznacza i czym różni się takie zastrzeżenie od wymogu formy

pisemnej pod rygorem nieważności?

Zasada

ogólna

Umowa jest czynnością prawną. Polega na

złożeniu oświadczeń woli przez strony umowy, co zmierza do wywołania skutku

prawnego. Takim skutkiem może być powstanie, zmiana lub ustanie stosunku

prawnego. Konieczne jest zgodne oświadczenie woli obu stron umowy, gdyż umowa

jest czynnością prawną dwustronną. Umowy cywilnoprawne objęte są szczegółową

regulacją Kodeksu cywilnego – Prawem zobowiązań

Większość czynności prawnych dokonywanych w

codziennym życiu, takich jak drobne umowy sprzedaży zawierane w sklepie,

kiosku, itp. dochodzi do skutku bez konieczności przestrzegania jakichkolwiek

wymogów dotyczących ich formy. Wówczas czynność prawna może być dokonana w

formie ustnej albo per facta concludentia

(w sposób dorozumiany, bez użycia słów).

W kodeksowej definicji umowy sprzedaży

zawartej w art. 535 k.c. nie znajdziemy wymogu zachowania jakiejś szczególnej

formy, dlatego do jej skutecznego zawarcia wystarczą zgodne oświadczenia ustne,

a nawet jedynie zgodne zachowania się stron. Jako przykład tego ostatniego

można podać zamawianie przez klienta napoju poprzez zasygnalizowanie go

barmanowi ręką wraz z reakcją barmana polegającą na wydaniu napoju klientowi.

Obowiązek nadania umowie określonej formy

istnieje jedynie wówczas, gdy wynika to z przepisów prawa albo z zawartej

wcześniej przez strony umowy. Jako obowiązkowa może być przewidziana np. forma

aktu notarialnego. Niezachowanie wymaganej formy wiąże się z określonymi

skutkami. Najpoważniejszym rygorem jest rygor nieważności umowy.

Rygor

nieważności

Jeżeli z przepisów lub umowy wynika obowiązek

zawarcia umowy w formie pisemnej pod rygorem nieważności, to brak tej formy

spowoduje, że umowa staje się nieważna. Co więcej, mówimy wówczas o tzw.

nieważności bezwzględnej, która oznacza że dokonana czynność prawna od samego

początku nie wywołuje skutków.

Przykładowo dla dokonania sprzedaży

nieruchomości konieczne jest zawarcie umowy w formie aktu notarialnego pod

rygorem nieważności – zarówno dla oświadczenia sprzedającego o przeniesieniu

prawa własności, jak również dla oświadczenia kupującego o przyjęciu tego

prawa. Zatem umowa sprzedaży nieruchomości zawarta w każdej innej formie (np.

ustna, pisemna) niż forma aktu notarialnego (która jest w tym przypadku formą

szczególną) powoduje, że umowa jest nieważna (nie odnosi żadnego skutku

prawnego). Przeniesienie własności w ogóle nie następuje.

Forma dokumentowa

zastrzeżona dla celów dowodowych

Niektóre rodzaje umów również wymagają

zawarcia ich w formie szczególnej – np. dokumentowej, jednak przepisy prawa nie

wprowadzają dla zachowania tej formy rygoru nieważności. Przykładowa regulacja

odnosząca się do umowy pożyczki wygląda tak:

Art. 720 k.c.

§ 1. Przez umowę pożyczki

dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość

pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje

się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego

gatunku i tej samej jakości.

§ 2.

Umowa pożyczki, której wartość przekracza tysiąc złotych, wymaga zachowania

formy dokumentowej.

Jak widzimy, § 2 powyższego przepisu nie

wprowadza rygoru nieważności. Oznacza to, że będziemy mieli do czynienia z tzw.

rygorem ad probationem, o którym jest

mowa w art. 74 § 1 k.c.:

Art. 74

§ 1.

Zastrzeżenie formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej bez rygoru

nieważności ma ten skutek, że w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest

w sporze dopuszczalny dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt

dokonania czynności. […]

Jak to

działa w praktyce?

Weźmy jako przykład wspomnianą wcześniej umowę

pożyczki. Jeżeli pożyczka o wartości ponad 1000 zł została udzielona bez

zachowania formy dokumentowej (np. jedynie ustnie), to w toku ewentualnego

sporu sądowego strony nie będą mogły wnosić o przeprowadzenie dowodów z zeznań

świadków lub przesłuchania stron co do faktu dokonania czynności. Nawet jeśli

przy zawarciu umowy ustnej oprócz pożyczkodawcy i pożyczkobiorcy był obecny

świadek dokonywania tej czynności – nie będzie on mógł być przesłuchany przed

sądem. Stwarza to niewątpliwie problem dla pożyczkodawcy, który nie może przy

pomocy świadka udowodnić przed sądem, że udzielił pożyczki pożyczkobiorcy.

Wyjątki

od reguły

Mimo tak określonych zakazów dowodowych prawo

przewiduje wyjątki, w których możliwe będzie dopuszczenie dowodu ze świadków

lub dowód z przesłuchania stron:

  1. Zgoda obu stron (np. gdy zażąda

    tego jedna ze stron, a druga się nie sprzeciwi)

  2. Żądanie konsumenta w sporze z

    przedsiębiorcą

  3. Uprawdopodobnienie za pomocą

    dokumentu (tzw. początek dowodu na piśmie)

Przepisów o skutkach niezachowania formy

pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych

nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami.

Komentarze obsługuje Disqus. Wczytanie spowoduje połączenie z zewnętrznym serwisem.