Prawo do odmowy złożenia zeznań w postępowaniu karnym
Jednym z podstawowych środków dowodowych przeprowadzanych w postępowaniu karnym jest dowód z zeznań świadka. Wezwany przez sąd świadek ma obowiązek stawiennictwa, ale czy zawsze musi złożyć zeznania i odpowiedzieć na wszystkie zadawane mu pytania?

Jednym z podstawowych środków dowodowych przeprowadzanych w
postępowaniu karnym jest dowód z zeznań świadka. Wezwany przez sąd świadek ma
obowiązek stawiennictwa, ale czy zawsze musi złożyć zeznania i odpowiedzieć na
wszystkie zadawane mu pytania?
Zasada ogólna
W art. 177 § 1 kodeksu postępowania karnego ustawodawca
wyraził zasadę ogólną:
Art. 177
§ 1. Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązekstawić się i złożyć zeznania.
Obowiązek złożenia zeznań nie ma charakteru bezwzględnego,
bowiem w niektórych sytuacjach kodeks przewiduje możliwość uchylenia się od
tego obowiązku. W związku z tym wezwanie do stawiennictwa nie jest równoznaczne
z wezwaniem do składania zeznań. Na osobie uprawnionej do odmowy złożenia
zeznań spoczywa wyłącznie obowiązek stawiennictwa, a jej oświadczenie o
skorzystaniu z prawa odmowy zeznań musi być ujęte w protokole.
Prawo do odmowy
złożenia zeznań
Uprawnienie to zostało określone w przepisie art. 182
k.p.k.:
Art. 182
§ 1. Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań.
§ 2. Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lubprzysposobienia.
§ 3. Prawo odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, któryw innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie
objętym postępowaniem.
Prawo do odmowy zeznań jest jednym z najważniejszych praw
świadka w procesie. Sprowadza się ono do możliwości podejmowania swobodnej decyzji
w przedmiocie złożenia zeznań, a więc złożenia zeznań czy też uchylenia się od
nich. Sąd nie może ustalać i oceniać przyczyn, motywów, pobudek odmowy zeznań
przez świadka, któremu to prawo przysługuje.
Kim jest osoba
najbliższa?
W odróżnieniu od procesu cywilnego, w którym uprawnieni do
odmowy zeznań są ściśle określeni przepisem członkowie rodziny (krewni i
powinowaci), w sprawie karnej mamy „osobę najbliższą”. Definicję tego pojęcia
znajdziemy w art. 115 § 11 kodeksu karnego:
Art. 115
§ 11. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny,rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w
stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we
wspólnym pożyciu.
Pojęcie osoby pozostającej we wspólnym pożyciu nie posiada
definicji legalnej. Zostało ono ukształtowane przez doktrynę. Przyjęto, że
wspólnym pożyciem jest trwały związek kobiety i mężczyzny, prowadzących wspólne
gospodarstwo domowe i utrzymujących stosunki właściwe małżonkom bez nadania im
formy prawnej – czyli konkubinat.
W przypadku powołania się na prawo odmowy zeznań ze względu
na fakt wspólnego pożycia sąd dokonuje ustaleń co do zakresu związku łączącego
świadka z oskarżonym. Sąd ma obowiązek ustalenia węzła faktycznego, a więc wspólnego
pożycia psychicznego i fizycznego, wspólnoty ekonomicznej oraz trwałości
związku.
Świadek który jest
oskarżony w innej sprawie
Prawo do odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który w
innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym
postępowaniem (art. 182 § 3 k.p.k.). Chodzi o uniknięcie takiej sytuacji, w której
poprzez wyłączenie sprawy do odrębnego postępowania, możliwe stałoby się
przesłuchanie dotychczasowych współoskarżonych w charakterze świadków. Zapobiega
się w ten sposób sytuacji, w której oskarżony na skutek zmiany swojej sytuacji
procesowej byłby zmuszony zeznawać przeciwko sobie (dodatkowo pod groźbą
odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań).
Prawo do uchylenia
się od odpowiedzi na pytanie
W art. 183 § 1 k.p.k. dano świadkowi następujące
uprawnienie:
Art. 183
§ 1. Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie,jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego
najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Dzięki takiemu uprawnieniu świadek nie musi wybierać czy zeznawać
prawdę i obciążać siebie, a niekiedy osobę najbliższą, czy też zatajać bądź
zeznawać nieprawdę i narażać się na konsekwencje prawnokarne, czyli karalność
za fałszywe zeznania. Może wówczas odmówić odpowiedzi na konkretne zadane mu
pytanie bądź pytania.
Zaznaczyć należy, że sąd nie jest uprawniony do kontroli
przesłanek wymienionych w tym przepisie ani nie może żądać od świadka
wyjaśnienia, dlaczego chce on odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie. Nie
można świadka obciążać ciężarem dowodzenia tych okoliczności, bo wypaczałoby to
sens tego uprawnienia.
Wyłączenie uprawnienia z
art. 183 k.p.k. w sprawach o wykroczenia
Przepis umożliwiający uchylenie się świadka od odpowiedzi na
pytanie ze względu na grożącą jemu lub osobie dla niego najbliższej odpowiedzialność
za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe interpretuje się ściśle. Chodzi więc
wyłącznie o odpowiedzialność za przestępstwo, nie zaś za wykroczenie, w tym
skarbowe.
W praktyce ma to często (niestety) znaczenie w sprawach o
przekroczenie dopuszczalnej prędkości podczas jazdy samochodem, gdzie
właścicielowi feralnego auta przesyłane jest zdjęcie z fotoradaru z poleceniem
wskazania, kto je prowadził. W takiej sytuacji właściciel, zeznający jako
świadek, nie może się powołać na to wyłączenie jeśli wie, że samochód prowadziła
osoba dla niego najbliższa. Jest to bowiem sprawa o wykroczenie, a nie o
przestępstwo. Możliwe jest inne wyjście z tej sytuacji, ale to już jest temat
na osobny wpis…
Komentarze obsługuje Disqus. Wczytanie spowoduje połączenie z zewnętrznym serwisem.