Niezamówione świadczenia – czy przedsiębiorca może żądać zapłaty?
Jedną z agresywnych praktyk handlowych stosowanych przez nieuczciwych przedsiębiorców są świadczenia niezamówione przez konsumenta. Ma to miejsce wtedy, gdy konsument otrzymuje towar bądź usługę, których nie zamawiał – wraz z żądaniem zapłaty. Jak w takiej sytuacji wyglądają prawa i obowiązki konsumenta?

Jedną
z agresywnych praktyk handlowych stosowanych przez nieuczciwych przedsiębiorców
są świadczenia niezamówione przez konsumenta. Ma to miejsce wtedy, gdy
konsument otrzymuje towar bądź usługę, których nie zamawiał – wraz z żądaniem
zapłaty. Jak w takiej sytuacji wyglądają prawa i obowiązki konsumenta?
Nieuczciwa praktyka rynkowa
Do
wspomnianej praktyki odnoszą się wprost przepisy Ustawy o przeciwdziałaniu
nieuczciwym praktykom rynkowym z dnia 23 sierpnia 2007 r. (Dz.U. Nr 171, poz.
1206 z późn. zm.). W art. 9 ust. 6 – zwanym katalogiem praktyk agresywnych – czytamy:
Art.
9
Nieuczciwymi
praktykami rynkowymi w każdych okolicznościach są następujące agresywne
praktyki rynkowe:
(…)
6)
żądanie natychmiastowej lub odroczonej zapłaty za produkty bądź zwrotu lub
przechowania produktów, które zostały dostarczone przez przedsiębiorcę, ale nie
zostały zamówione przez konsumenta.
Z
powyższego jasno wynika, że postępowanie przedsiębiorcy polegające na tym, że własnej
inicjatywy i bez wyrażenia zgody konsumenta rozpoczyna się realizację
świadczenia (sprzedaż towaru, usługi) z jednoczesnym wzywaniem do zapłaty ceny –
jest bezprawne. Przykładami takich działań mogą być:
- wysyłanie
konsumentowi towaru mimo braku złożenia przez niego zamówienia lub zawarcia
jakiejkolwiek umowy wraz z żądaniem zapłaty;
- wysyłanie
konsumentowi towaru mimo braku złożenia przez niego zamówienia lub zawarcia
jakiejkolwiek umowy wraz z żądaniem zwrotu na koszt konsumenta;
- rozpoczęcie
świadczenia usługi nie zamówionej przez konsumenta (np. telekomunikacyjnej) bez
zgody przez abonenta i rozpoczęcie naliczania opłat z tego tytułu;
- informowanie
konsumenta, że brak reakcji z jego strony stanowi domyślną zgodę na zawarcie
umowy;
- wysyłanie
do klientów materiałów promocyjnych wprowadzających w błąd i sugerujących obowiązek
zapłaty.
Ochrona konsumenta
Skoro
postępowanie przedsiębiorcy jest bezprawne, pozostaje określić jak w takich sytuacjach
powinien zachować się konsument. Mówi o tym przepis art. 5 Ustawy o prawach
konsumenta z
dnia 30 maja 2014 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 827 z późn. zm.):
Art.
5
1.
Spełnienie świadczenia niezamówionego przez konsumenta, o którym mowa w art. 9
pkt 6 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym
praktykom rynkowym (Dz.U. z 2017 r. poz. 2070), następuje na ryzyko
przedsiębiorcy i nie nakłada na konsumenta żadnych zobowiązań.
2.
Brak odpowiedzi konsumenta na niezamówione świadczenie nie stanowi zgody na
zawarcie umowy.
Powyższy
przepis Ustawy o prawach konsumentach stanowi uzupełnienie wcześniej omawianego
przepisu delegalizującego świadczenia niezamówione. Wynika z niego
jednoznacznie, że w przypadku niezamówionego świadczenia konsument jest
zwolniony z obowiązku jakiejkolwiek zapłaty. Całość ryzyka związanego z taką
sytuacją ponosi przedsiębiorca, a po stronie konsumenta nie powstaje żaden
obowiązek jakiegokolwiek świadczenia. Oznacza to, że konsument nie musi zwracać
ceny za towar lub usługę, oraz że nie ponosi kosztów dostawy, ubezpieczenia
towaru ani jakichkolwiek innych kosztów poniesionych przez przedsiębiorcę w
związku z niezamówionym świadczeniem.
W
ust. 2 przepis wyraźnie rozstrzyga, że brak odpowiedzi konsumenta na
niezamówione przez niego świadczenie nie może być interpretowany jako wyrażenie
przez konsumenta zgody na takie świadczenie. O ile istnieje w prawie cywilnym
instytucja tzw. milczącego przyjęcia oferty (art. 68.2 kodeksu cywilnego), to
jednak nie ma ona zastosowania w przypadku konsumenta.
Korzystanie z niezamówionego świadczenia
Wiemy
już, że w przypadku świadczenia niezamówionego konsument nie musi ponosić
żadnych związanych z tym kosztów – nie musi pokrywać ceny ani płacić za
odesłanie towaru z powrotem. W przypadku niezamówionej usługi konsument nie
będzie płacił za to, że już z niej skorzystał. Co istotne, rozpoczęcie
korzystania przez konsumenta z niezamówionego towaru lub usługi nie może być
interpretowane jako wyrażenie woli związania umową.
W
przypadku niezamówionego towaru sprawa jest trochę bardziej skomplikowana, bo
powstaje problem własności – kto jest jego właścicielem? Jeżeli nie doszło do
zawarcia umowy, to czy świadczenie przedsiębiorcy można traktować jako
nienależne? Czy przedsiębiorca może wtedy wystąpić z roszczeniem windykacyjnym
(żądać zwrotu) w stosunku do konsumenta?
Wydaje
się, że poglądy doktryny na ten temat faworyzują jednak konsumenta. Podnosi
się, że przesłanie niezamówionego towaru następuje na ryzyko przedsiębiorcy, co
obejmuje także ryzyko uszkodzenia bądź utraty rzeczy. Według najdalej idącego
poglądu ryzyko przedsiębiorcy wiąże się z utratą przez niego wszystkich
ewentualnych roszczeń, jakie przysługiwałyby mu przeciwko konsumentowi, w tym
roszczenia windykacyjnego.
Jest
to jednak kwestia sporna i jednoznacznie nierozstrzygnięta. Pamiętać należy, że
konsument nie nabywa prawa do korzystania ze świadczenia niezamówionego, a
tylko swoisty immunitet pozwalający mu bronić się w procesie wytoczonym przez
przedsiębiorcę zarzutem, że ten spełniając świadczenie, wiedział, że łączy się
to z niemożnością dochodzenia roszczeń. Konsument ma przy tym prawo zwrócić
przesłany towar przedsiębiorcy nawet jeśli ten nie ma roszczenia o jego zwrot.
Należy przyjąć, że w takim przypadku ryzyko przedsiębiorcy obejmuje nie tylko
obowiązek przyjęcia towaru, lecz także zwrotu kosztów jego wysyłki, opakowania
i ubezpieczenia.
Komentarze obsługuje Disqus. Wczytanie spowoduje połączenie z zewnętrznym serwisem.