Co oznacza zastrzeżenie formy dokumentowej dla celów dowodowych?
Czytając przepisy zawarte w kodeksie cywilnym, teksty umów czy rozmaite poradniki prawne spotkać się możemy ze sformułowaniem, że dana umowa powinna być zawarta w formie dokumentowej dla celów dowodowych. Co to właściwie oznacza i czym różni się takie zastrzeżenie od wymogu formy pisemnej pod rygorem nieważności?

Czytając przepisy zawarte w kodeksie cywilnym, teksty
umów czy rozmaite poradniki prawne spotkać się możemy ze sformułowaniem, że
dana umowa powinna być zawarta w formie dokumentowej dla celów dowodowych. Co
to właściwie oznacza i czym różni się takie zastrzeżenie od wymogu formy
pisemnej pod rygorem nieważności?
Zasada
ogólna
Umowa jest czynnością prawną. Polega na
złożeniu oświadczeń woli przez strony umowy, co zmierza do wywołania skutku
prawnego. Takim skutkiem może być powstanie, zmiana lub ustanie stosunku
prawnego. Konieczne jest zgodne oświadczenie woli obu stron umowy, gdyż umowa
jest czynnością prawną dwustronną. Umowy cywilnoprawne objęte są szczegółową
regulacją Kodeksu cywilnego – Prawem zobowiązań
Większość czynności prawnych dokonywanych w
codziennym życiu, takich jak drobne umowy sprzedaży zawierane w sklepie,
kiosku, itp. dochodzi do skutku bez konieczności przestrzegania jakichkolwiek
wymogów dotyczących ich formy. Wówczas czynność prawna może być dokonana w
formie ustnej albo per facta concludentia
(w sposób dorozumiany, bez użycia słów).
W kodeksowej definicji umowy sprzedaży
zawartej w art. 535 k.c. nie znajdziemy wymogu zachowania jakiejś szczególnej
formy, dlatego do jej skutecznego zawarcia wystarczą zgodne oświadczenia ustne,
a nawet jedynie zgodne zachowania się stron. Jako przykład tego ostatniego
można podać zamawianie przez klienta napoju poprzez zasygnalizowanie go
barmanowi ręką wraz z reakcją barmana polegającą na wydaniu napoju klientowi.
Obowiązek nadania umowie określonej formy
istnieje jedynie wówczas, gdy wynika to z przepisów prawa albo z zawartej
wcześniej przez strony umowy. Jako obowiązkowa może być przewidziana np. forma
aktu notarialnego. Niezachowanie wymaganej formy wiąże się z określonymi
skutkami. Najpoważniejszym rygorem jest rygor nieważności umowy.
Rygor
nieważności
Jeżeli z przepisów lub umowy wynika obowiązek
zawarcia umowy w formie pisemnej pod rygorem nieważności, to brak tej formy
spowoduje, że umowa staje się nieważna. Co więcej, mówimy wówczas o tzw.
nieważności bezwzględnej, która oznacza że dokonana czynność prawna od samego
początku nie wywołuje skutków.
Przykładowo dla dokonania sprzedaży
nieruchomości konieczne jest zawarcie umowy w formie aktu notarialnego pod
rygorem nieważności – zarówno dla oświadczenia sprzedającego o przeniesieniu
prawa własności, jak również dla oświadczenia kupującego o przyjęciu tego
prawa. Zatem umowa sprzedaży nieruchomości zawarta w każdej innej formie (np.
ustna, pisemna) niż forma aktu notarialnego (która jest w tym przypadku formą
szczególną) powoduje, że umowa jest nieważna (nie odnosi żadnego skutku
prawnego). Przeniesienie własności w ogóle nie następuje.
Forma dokumentowa
zastrzeżona dla celów dowodowych
Niektóre rodzaje umów również wymagają
zawarcia ich w formie szczególnej – np. dokumentowej, jednak przepisy prawa nie
wprowadzają dla zachowania tej formy rygoru nieważności. Przykładowa regulacja
odnosząca się do umowy pożyczki wygląda tak:
Art. 720 k.c.
§ 1. Przez umowę pożyczki
dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość
pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje
się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego
gatunku i tej samej jakości.
§ 2.
Umowa pożyczki, której wartość przekracza tysiąc złotych, wymaga zachowania
formy dokumentowej.
Jak widzimy, § 2 powyższego przepisu nie
wprowadza rygoru nieważności. Oznacza to, że będziemy mieli do czynienia z tzw.
rygorem ad probationem, o którym jest
mowa w art. 74 § 1 k.c.:
Art. 74
§ 1.
Zastrzeżenie formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej bez rygoru
nieważności ma ten skutek, że w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest
w sporze dopuszczalny dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt
dokonania czynności. […]
Jak to
działa w praktyce?
Weźmy jako przykład wspomnianą wcześniej umowę
pożyczki. Jeżeli pożyczka o wartości ponad 1000 zł została udzielona bez
zachowania formy dokumentowej (np. jedynie ustnie), to w toku ewentualnego
sporu sądowego strony nie będą mogły wnosić o przeprowadzenie dowodów z zeznań
świadków lub przesłuchania stron co do faktu dokonania czynności. Nawet jeśli
przy zawarciu umowy ustnej oprócz pożyczkodawcy i pożyczkobiorcy był obecny
świadek dokonywania tej czynności – nie będzie on mógł być przesłuchany przed
sądem. Stwarza to niewątpliwie problem dla pożyczkodawcy, który nie może przy
pomocy świadka udowodnić przed sądem, że udzielił pożyczki pożyczkobiorcy.
Wyjątki
od reguły
Mimo tak określonych zakazów dowodowych prawo
przewiduje wyjątki, w których możliwe będzie dopuszczenie dowodu ze świadków
lub dowód z przesłuchania stron:
- Zgoda obu stron (np. gdy zażąda
tego jedna ze stron, a druga się nie sprzeciwi)
- Żądanie konsumenta w sporze z
przedsiębiorcą
- Uprawdopodobnienie za pomocą
dokumentu (tzw. początek dowodu na piśmie)
Przepisów o skutkach niezachowania formy
pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych
nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami.
Komentarze obsługuje Disqus. Wczytanie spowoduje połączenie z zewnętrznym serwisem.